Czym jest haka? Gdzie można ją zobaczyć

Krótka odpowiedź

Tak, w Rotorua można zobaczyć hakę, a najprostszym wyborem na krótką wizytę jest dzienny występ w Whakarewarewa – The Living Māori Village. W około 30 minut usłyszysz pieśni, zobaczysz poi, gry na kijach i hakę, a znaczenie każdego elementu zostanie wyjaśnione. Haka to taniec Māori wykonywany grupowo, ze śpiewanymi lub wykrzykiwanymi słowami, a Te Ara, encyklopedia rządu Nowej Zelandii, wprost stwierdza, że nie jest to wyłącznie taniec wojenny. Ten przewodnik wyjaśnia, co obejmuje to słowo, jak wygląda haka oraz co zawiera bilet dostępny na tej stronie, a czego nie.

Co oznacza to słowo

W te reo Māori kapa oznacza stać w rzędzie lub szeregu, a haka to taniec. Te Ara definiuje kapa haka jako grupę lub grupy stojące w rzędach, wykonujące tradycyjne tańce Māori ze śpiewanymi lub recytowanymi słowami, i nazywa ją żywą formą sztuki. Wikipedia opisuje hakę jako energiczne ruchy i tupanie nogami z rytmicznie wykrzykiwanymi słowami, wykonywane przez mężczyzn i kobiety w wielu sytuacjach w całej Polinezji. Kiedy więc spotykasz określenie kapa haka, nazywa ono całą sztukę performatywną, która obejmuje zarówno pieśni i poi, jak i hakę. Strona samej wioski używa prostszych słów – pieśń, taniec i haka – opisując codzienny występ kulturalny dla odwiedzających.

Nie tylko taniec wojenny

Te Ara podaje, że wbrew powszechnemu przekonaniu haka nie jest wyłącznie tańcem wojennym. Istnieje wiele jej rodzajów, z których każdy odpowiada innej okazji. Tīmoti Kāretu, znawca haki i języka Māori, opisuje hakę jako sposób witania gości, otwierania nowego domu spotkań, oddawania czci zmarłym, honorowania przodków i przekazywania tradycji kolejnemu pokoleniu. Wikipedia wymienia peruperu jako hakę wojenną, wykonywaną z bronią, oraz haka taparahi jako częstszy, ceremonialny rodzaj, wykonywany bez broni. Haka powitalna bywa dla wielu podróżnych pierwszym spotkaniem z tym tańcem — dlatego występ dla gości często obejmuje zarówno hakę powitalną, jak i elementy opisane poniżej.

Co zobaczysz i usłyszysz

Haka angażuje całe ciało. Te Ara cytuje mistrza haki z Ngāti Porou, Henare Teowai, który mówił, że całe ciało powinno przemawiać. Wykonawcy tupią, uderzają się po ciele i nawołują chórem. Pūkana, szerokie otwieranie oczu, oraz whētero, wysunięty język, należą do tej sztuki, a Te Ara podaje, że w czasie wojny wykonawcy używali ich, by zastraszyć przeciwników. Waiata, pieśni, oraz poi, kołysane kule, to odrębne elementy programu niż haka. Wioska wymienia hakę, poi i tī rākau, gry na kijach, wśród punktów swojego codziennego występu.

• Haka: wykrzykiwane słowa, tupanie i uderzanie, wykonywane w szeregach
• Waiata: pieśni śpiewane do melodii lub recytowane
• Poi: kule na sznurkach, kołysane w rytm muzyki
• Tī rākau: gry na kijach

Ka Mate — haka, którą być może znasz

Najczęściej widywaną haką jest Ka Mate, którą All Blacks wykonują przed meczami testowymi. Te Ara, na stronie poświęconej Ngāti Toa, podaje, że wódz Te Rauparaha ułożył ją w chwili, gdy ledwo uszedł śmierci z rąk wrogów, i że odczytuje się ją jako świętowanie triumfu życia nad śmiercią. Wikipedia datuje jej powstanie na około 1820 rok i podaje, że ukrył się wtedy w dole do przechowywania kūmary. W ramach szerszego porozumienia rząd Nowej Zelandii zgodził się udokumentować autorstwo Ka Mate i jej znaczenie dla Ngāti Toa. To, którą hakę zobaczysz w Whakarewarewa, zależy od wyboru wykonawców.

Haka w sporcie

Wikipedia podaje, że pierwsze udokumentowane publiczne występy grupowej haki poza Nową Zelandią miały miejsce w 1884 roku za sprawą drużyny rugby Nowej Zelandii w Sydney, a sport uczynił hakę rozpoznawalną na całym świecie. All Blacks wykonują Ka Mate od wielu lat, a od 2005 roku czasem sięgają po inną hakę, Kapa o Pango. Haka na boisku rugby to jedno z zastosowań tej formy. Nie wyczerpuje ona jednak jej istoty i różni się od występu miejscowych mieszkańców wioski, który obejmuje pieśni i ich objaśnienie.

Jak kapa haka trafiła do zwiedzających

Te Ara odnotowuje, że chrześcijańscy misjonarze na początku XIX wieku próbowali powstrzymać haka i inne tradycyjne pieśni. Pierwsze lokalne grupy koncertowe haka pojawiły się w latach 80. XIX wieku, występując dla turystów, i często oprawiały maoryskie słowa w angielskie melodie. W latach 1910–11 przewodniczka z Te Arawa, Mākereti Papakura, poprowadziła grupę artystów do Australii i Wielkiej Brytanii. Te Ara dodaje, że turystyka odegrała rolę w utrzymaniu przy życiu kultury i języka Māori, zwłaszcza w okolicach Rotorua, i odnotowuje, że maoryscy przywódcy argumentowali, iż Māori powinni prowadzić własną turystykę.

Gdzie zobaczyć haka w Rotorua

Te Ara podaje, że pod koniec XX wieku turystyka kulturowa Māori nadal koncentrowała się w Rotorua, a kilka tamtejszych miejsc oferuje występy. Whakarewarewa to miejsce opisane na tej stronie, a wyróżnia je to, że jest domem. Witryna wioski nazywa ją dziedzictwem i domem ludu Tūhourangi Ngāti Wāhiao, będącym własnością i pod zarządem miejscowych mieszkańców. Te Ara podaje, że ludzie Tūhourangi i Ngāti Wāhiao, wysiedleni z okolic Tarawera po erupcji w 1886 roku, osiedlili się tam. Codzienny występ kulturalny obejmuje haka, poi i tī rākau.

Co obejmuje ten bilet

Bilet dostępny na tej stronie dotyczy wyłącznie występu kulturalnego. Meldunek odbywa się w recepcji, a gospodarz wprowadza gości do środka. Występ trwa około 30 minut, odbywa się w ciągu dnia i jest dostępny dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich. Zwiedzanie wioski i pozostałe atrakcje nie są wliczone w cenę i sprzedawane są osobno. Wioska ogranicza liczbę osób na każdym występie, więc jeśli podróżujesz w gorącym tygodniu, wybierz datę wcześnie. To krótki dzienny występ, a nie wieczorna kolacja hāngī, i warto zaplanować resztę dnia wokół niego.

Jak oglądać z szacunkiem

Traktuj to jako występ ludzi w miejscu, w którym żyją. Słuchaj gospodarza, przestrzegaj wszelkich wskazówek dotyczących fotografowania i trzymaj się wyznaczonych ścieżek wokół terenu geotermalnego, o co prosi każdy odwiedzający wioska. Oglądaj haka, zamiast ją naśladować: Wikipedia zauważa, że maoryscy badacze uznają niedokładne wykonywanie haka przez osoby niebędące Māori za błędne. Jeśli nie masz pewności, czy coś jest mile widziane, na przykład filmowanie konkretnego elementu, zapytaj gospodarza, zanim to zrobisz.

Dla kogo to nie jest

To nie jest odpowiedni bilet, jeśli chcesz spędzić wieczór przy kolacji hāngī, obejrzeć długie widowisko lub zwiedzić wioskę. To 30 minut występu za dnia. Nie odpowiada też dobrze osobom oczekującym inscenizowanego spektaklu w teatrze, ponieważ występ odbywa się na terenie widowiskowym w samej wiosce. Jeśli chcesz zwiedzić wioskę pieszo, zarezerwuj dodatkowo wycieczkę z przewodnikiem i przeczytaj kolejny przewodnik, który porównuje oba bilety.